Hồi cuối năm 2023, có một con số khiến tôi giật mình: Theo Chainalysis, Việt Nam đứng thứ 3 toàn cầu về chỉ số chấp nhận tiền mã hóa (Global Crypto Adoption Index). Một quốc gia có thu nhập trung bình thấp, nhưng lại có tỉ lệ người dân sở hữu tiền số thuộc hàng cao nhất thế giới.
Điều này không phải là tin mới đối với những ai đã theo dõi thị trường Đông Nam Á từ năm 2020. Nhưng câu hỏi lớn hơn, và là thứ tôi muốn mổ xẻ trong bài viết này, là: Liệu sự bùng nổ này có thực sự bền vững? Hay nó chỉ là hiệu ứng của những con sóng đầu cơ và những câu chuyện (narrative) do VC dựng lên?
Tôi đã dành 6 tháng đầu năm 2024 để phân tích dữ liệu on-chain từ các sàn giao dịch tập trung (CEX) và phi tập trung (DEX), kết hợp với khảo sát 200 người dùng tại TP. Hồ Chí Minh và Hà Nội. Kết quả cho thấy một bức tranh khác xa so với những gì các báo cáo marketing thường vẽ ra.
Context: Bối cảnh thị trường tiền số Việt Nam 2024
Để hiểu được bức tranh tổng thể, cần nhìn lại lịch sử. Việt Nam không phải là một thị trường mới nổi trong lĩnh vực crypto. Ngay từ năm 2017, làn sóng ICO (Initial Coin Offering) đã cuốn theo một lượng lớn nhà đầu tư cá nhân. Sau đó là cơn sốt DeFi Summer 2020, và gần đây nhất là trào lưu chơi game kiếm tiền (Play-to-Earn) mà Axie Infinity là đại diện tiêu biểu.
Tuy nhiên, điểm khác biệt của Việt Nam so với các thị trường khác như Thái Lan hay Indonesia nằm ở chỗ: Khả năng thích ứng công nghệ nhanh nhưng đi kèm với tâm lý lướt sóng cực kỳ mạnh. Dữ liệu từ Google Trends cho thấy, từ khóa ‘tiền số’, ‘bitcoin’, ‘NFT’ tăng vọt trong các giai đoạn thị trường tăng điểm (bull run) và giảm mạnh khi thị trường điều chỉnh.
Điều này dẫn đến một hệ quả: Phần lớn người dùng tham gia thị trường với mục đích đầu cơ ngắn hạn, chứ không phải vì tin tưởng vào công nghệ phi tập trun.g. Một khảo sát nhỏ của tôi cho thấy, hơn 85% người được hỏi không biết đến khái niệm ‘non-custodial wallet’ hay ‘self-custody’.
Core: Phân tích số liệu và dòng tiền thực tế
Phần quan trọng nhất của bài phân tích này là nhìn vào dữ liệu on-chain. Tôi đã sử dụng công cụ Nansen và Dune Analytics để theo dõi dòng chảy của stablecoin (USDT, USDC) từ các sàn giao dịch quốc tế như Binance, OKX vào các sàn địa phương Việt Nam và ngược lại.
Kết quả thú vị: - Từ Q1/2023 đến Q1/2024, dòng USDT ròng vào các sàn Việt Nam tăng 40%. Nhưng 70% trong số đó quay trở lại Binance trong vòng 48 giờ. Điều này cho thấy một hoạt động chênh lệch giá (arbitrage) rất mạnh mẽ hoặc các giao dịch OTC (Over-The-Counter) được thực hiện nhanh chóng, chứ không phải là nhu cầu nắm giữ dài hạn. - Volume giao dịch trên các DEX (Uniswap, PancakeSwap) từ địa chỉ IP Việt Nam chiếm tỷ lệ rất nhỏ so với CEX. Người Việt vẫn yêu thích sự tiện lợi của sàn tập trung, dù họ phải đánh đổi quyền riêng tư. Đây là một điểm mù lớn về mặt giáo dục. - NFT: Hầu hết các dự án NFT Việt Nam đều chết sau 6 tháng. Dữ liệu từ OpenSea và các thị trường NFT địa phương cho thấy, thời gian nắm giữ trung bình một NFT của nhà đầu tư Việt là 14 ngày. Họ không quan tâm đến giá trị nghệ thuật hay cộng đồng lâu dài, chỉ đơn giản là ‘mua thấp bán cao’.
Mỗi con số trong dữ liệu này không chỉ là thống kê, mà là một lời nhắc nhở về khoảng cách giữa câu chuyện VC và thực tế người dùng. Có quá nhiều dự án DeFi xây dựng trên Việt Nam, nhưng lại không có sản phẩm thực sự phục vụ nhu cầu của người dân nội địa.
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác từ một người làm giáo dục
Bạn có thể nghĩ rằng, sự quan tâm cao của người Việt với crypto là một tín hiệu tốt. Nhưng tôi cho rằng, sự thiếu hiểu biết về công nghệ cơ bản đang trở thành một rào cản lớn cho sự phát triển bền vững.
Hãy nhìn vào một thí nghiệm của tôi: Tháng 3/2024, tôi tổ chức một workshop nhỏ về ‘Cách đọc Smart Contract trên Etherscan’. Chỉ có 5 người tham gia. Trong khi đó, một hội thảo về ‘Cách kiếm tiền từ Airdrop’ có đến 300 người đăng ký. Sự khác biệt này cho thấy, người dùng Việt Nam đang bị cuốn vào vòng xoáy đầu cơ, mà quên mất việc trang bị kiến thức nền tảng.
Điều trớ trêu là, các sàn giao dịch và dự án crypto đang tận dụng điều này. Họ xây dựng các chiến dịch marketing tập trung vào lợi nhuận, chứ không phải giáo dục. Điều này tạo ra một hệ sinh thái mong manh, sẵn sàng sụp đổ khi thị trường đảo chiều.
Từ góc nhìn kỹ thuật, các mô hình lãi suất của Aave và Compound hoàn toàn tùy tiện — chúng chẳng liên quan gì đến cung-cầu thị trường thực. Tại sao người dùng Việt lại bỏ qua các giao thức cho vay này để chạy theo những câu chuyện ‘yield farming’ rủi ro cao? Câu trả lời nằm ở sự thiếu giáo dục về rủi ro và quản trị tài sản.
Takeaway: Tầm nhìn tiến bộ cho một tương lai vững chắc
Vậy giải pháp nào cho thị trường Việt Nam? Từ kinh nghiệm 14 năm quan sát ngành và 5 năm dẫn dắt nhóm học thuật Blockchain Nairobi, tôi tin rằng câu trả lời nằm ở giáo dục phi tập trun.g, nhưng có định hướng.
Chúng ta cần thay đổi câu chuyện. Thay vì nói ‘Kiếm tiền từ crypto’, hãy nói ‘Hiểu công nghệ để tự chủ tài chính’. Các nền tảng giáo dục như của tôi đã chứng minh rằng, khi người dùng hiểu được triết lý phi tập trun.g và cách thức hoạt động của các giao thức, họ sẽ đưa ra quyết định đầu tư thông minh hơn và ít bị cuốn theo FOMO hơn.
Thị trường bull run năm 2025 có thể đến, nhưng nếu người dùng Việt Nam vẫn chỉ đứng bên lề với tâm lý đầu cơ, thì đó là một cơ hội bị lãng phí. Hãy xây dựng một thế hệ những người nắm giữ (hodler) và đóng góp thực sự, thay vì chỉ là những tay chơi lướt sóng.
Và tôi sẽ kết thúc bài viết này bằng một câu hỏi dành cho bạn: Bạn có muốn trở thành một phần của sự thay đổi đó, hay chỉ đơn giản là một con số trong thống kê? Sự lựa chọn là của bạn.