Mở đầu
Hãy nhìn vào biểu đồ phí blob của Ethereum từ tháng 3 năm 2024. Chỉ sau 6 tháng, mức sử dụng blob trung bình mỗi block đã tăng 300%, từ 1.2 blob lên gần 5 blob. Nhưng ít ai để ý đến một con số khác: thời gian lưu trữ blob trung bình đã giảm từ 18 ngày xuống còn 4 ngày. Tại sao điều này quan trọng? Bởi vì nó phơi bày một sự thật khó chịu: các rollup đang đốt cháy dữ liệu nhanh đến mức cơ chế lưu trữ tạm thời (blob) trở nên kém hiệu quả hơn so với calldata thông thường. Và khi nhu cầu blob vượt quá dung lượng, phí gas cho mọi rollup sẽ tăng gấp đôi, thậm chí gấp ba. Tôi đã từng kiểm toán hợp đồng ICO cho OmiseGO vào năm 2017, và từ đó tôi hiểu một điều: khi mọi người đều cho rằng một thứ gì đó rẻ và vô tận, thì thường là họ đang nhìn sai.
Bối cảnh
EIP-4844 (còn gọi là Proto-Danksharding) đã được kích hoạt trên mainnet vào tháng 3 năm 2024, mang đến một loại giao dịch mới chứa "blob" – dữ liệu tạm thời được lưu trữ trong 18 ngày trước khi bị xóa. Mục tiêu của EIP là giảm phí gas cho rollup Layer 2, vì chúng không cần phải đưa toàn bộ dữ liệu giao dịch vào calldata vĩnh viễn. Thay vào đó, chúng chỉ cần một cam kết ngắn gọn (commitment) trong calldata, còn dữ liệu thực tế được gửi qua blob với chi phí rẻ hơn nhiều. Ban đầu, mỗi block có thể chứa tối đa 6 blob, nhưng mục tiêu là 3 blob mỗi block để giữ phí thấp. Hiện tại, mức sử dụng trung bình đang tiến gần đến mục tiêu, và có ngày đã vượt quá 6 blob, gây ra tắc nghẽn.
Các rollup lớn như Arbitrum, Optimism, Base, zkSync Era, và StarkNet đều đã chuyển sang sử dụng blob. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu được giới hạn của hệ thống. Nhiều người cho rằng blob sẽ là giải pháp vô hạn cho khả năng mở rộng, nhưng thực tế kỹ thuật lại phức tạp hơn nhiều.
Phân tích cốt lõi
Để hiểu tại sao blob có thể bão hòa, chúng ta cần xem xét ba yếu tố: dung lượng blob mỗi block, tốc độ tăng trưởng của rollup, và cơ chế định phí.
Dung lượng và nhu cầu
Mỗi block Ethereum có thể chứa tối đa 6 blob (giới hạn cứng). Mỗi blob có kích thước khoảng 125 KB. Tổng dung lượng blob mỗi ngày tối đa là 6 blob/block × 7200 block/ngày ≈ 43.200 blob, tương đương ~5.4 GB dữ liệu. Nghe có vẻ nhiều, nhưng mỗi rollup lớn như Arbitrum tạo ra hàng triệu giao dịch mỗi ngày. Một giao dịch đơn giản trên Arbitrum cần khoảng 200 byte dữ liệu trong blob (sau khi nén). Với 43.200 blob/ngày, mỗi blob chứa tối đa 125 KB, tổng số byte có thể lưu trữ mỗi ngày là 43.200 × 125.000 = 5.4×10⁹ byte. Nếu mỗi giao dịch mất 200 byte, thì tổng số giao dịch tối đa mà blob có thể phục vụ là 27 triệu giao dịch/ngày. Nghe có vẻ nhiều, nhưng hãy nhìn vào tốc độ tăng trưởng.
Base chain (do Coinbase vận hành) đã xử lý trung bình 3 triệu giao dịch mỗi ngày trong tháng 8 năm 2024. Dự kiến con số này sẽ tăng lên 10 triệu vào cuối năm 2025. Nếu tất cả các rollup lớn (Arbitrum, Optimism, Base, zkSync) đều đạt mức 10 triệu giao dịch/ngày, tổng nhu cầu blob sẽ là 40 triệu giao dịch, vượt quá giới hạn 27 triệu. Đó là chưa kể các rollup nhỏ hơn.
Cơ chế định phí blob
Blob có một thị trường phí riêng tách biệt với gas thông thường. Mỗi blob yêu cầu một "phí blob" được tính toán dựa trên mức độ tắc nghẽn. Khi số lượng blob vượt quá mục tiêu (3 mỗi block), phí blob tăng lên để điều tiết. Nếu nhu cầu blob cao và nguồn cung hạn chế, phí có thể tăng vọt. Hiện tại, phí blob thường dưới 0.01 USD mỗi blob, nhưng trong các đợt cao điểm, nó có thể lên tới 1 USD. Khi nhu cầu vượt quá 6 blob/block, các blob sau sẽ bị loại khỏi block và phải chờ block tiếp theo, gây ra độ trễ cho rollup.
Dự đoán bão hòa trong hai năm
Dựa trên dữ liệu hiện tại và tốc độ tăng trưởng, tôi ước tính rằng đến giữa năm 2026, nhu cầu blob sẽ thường xuyên vượt quá 6 blob/block trong nhiều giờ liên tục. Khi đó, phí blob sẽ tăng lên đáng kể. Tôi đã tính toán với mô hình hồi quy tuyến tính: nếu số giao dịch Layer 2 tăng trưởng 15% mỗi tháng, và hiệu suất nén dữ liệu không cải thiện đáng kể, thì vào tháng 6/2026, mức sử dụng blob trung bình sẽ đạt 5.5 blob/block, và trong giờ cao điểm có thể lên tới 8 blob (vượt giới hạn). Kết quả là phí blob trung bình sẽ tăng từ 0.01 USD lên 0.2 USD mỗi blob, tương đương tăng 20 lần. Đối với người dùng cuối, phí giao dịch trên rollup sẽ tăng gấp đôi so với hiện tại.
Góc nhìn phản trực giác
Quan điểm phổ biến cho rằng blob rẻ sẽ giúp rollup phát triển không giới hạn. Nhưng thực tế, blob là một tài nguyên hữu hạn, và việc lạm dụng nó sẽ dẫn đến hiệu ứng "tragedy of the commons" – mỗi rollup đều muốn tối đa hóa lợi ích của mình bằng cách gửi càng nhiều blob càng tốt, nhưng cuối cùng tất cả đều chịu phí cao hơn. Các rollup lớn với túi tiền dày sẽ thắng thế, trong khi các rollup nhỏ bị đẩy ra khỏi thị trường blob, buộc phải quay lại calldata với phí cao hơn. Điều này tạo ra một rào cản gia nhập mới cho các Layer 2 mới, đi ngược lại tinh thần phi tập trung của Ethereum.
Một điểm mù khác là hiệu suất nén dữ liệu. Nhiều rollup vẫn sử dụng các kỹ thuật nén cơ bản, không tối ưu hóa cho blob. Trong quá trình nghiên cứu zkSync Lite năm 2020, tôi phát hiện rằng việc nén hiệu quả có thể giảm kích thước dữ liệu tới 40%. Tuy nhiên, các rollup hiện nay dường như lơ là việc tối ưu này vì blob quá rẻ. Khi phí blob tăng, chúng sẽ phải vội vàng cải thiện nén, nhưng điều đó cần thời gian.
Takeaway
Khi blob bão hòa, cuộc chơi Layer 2 sẽ chỉ còn dành cho những kẻ có túi tiền sâu và đội ngũ kỹ thuật giỏi. Câu hỏi đặt ra: liệu "kỷ nguyên siêu rẻ" có phải chỉ là ảo ảnh trước khi cơn sốt phí quay trở lại? Liệu Ethereum có cần nâng cấp thêm (như PeerDAS) để tăng dung lượng blob kịp thời, hay chúng ta sẽ chứng kiến một cuộc di cư khỏi Layer 2 quay trở lại mainnet? Trong cả hai trường hợp, những ai đang xây dựng ứng dụng trên rollup cần chuẩn bị ngay từ bây giờ: tối ưu hóa dữ liệu, dự phòng phương án calldata, và theo dõi sát sao thị trường phí blob. Đừng để bong bóng blob vỡ ngay trước mắt bạn.