Bắt đầu từ tuần trước, dữ liệu từ Dune Analytics cho thấy tổng phí gas mà các ZK Rollup hàng đầu như zkSync Era, Scroll và Linea trả cho Ethereum L1 đã tăng 23% trong 30 ngày, trong khi số lượng giao dịch trên các chain này giảm 12%. Một mâu thuẫn rõ ràng: càng ít người dùng, operator càng tốn nhiều tiền để chứng minh.
Đây không phải là một hiện tượng tạm thời. Khi tôi audit smart contract của một trong những ZK-rollup này vào tháng 6 năm ngoái, tôi đã phát hiện ra một con số đáng báo động: chi phí chứng minh mỗi block trung bình là 0.8 ETH, nhưng doanh thu từ phí giao dịch chỉ đạt 0.25 ETH. Phần chênh lệch được trợ cấp bởi quỹ dự trữ của team.
Vấn đề là: mô hình kinh tế của ZK Rollup đang thua lỗ kể từ khi sinh ra, nhưng không ai muốn nói thẳng.
### Context: Tại sao là bây giờ? Thị trường tiền điện tử đang trong giai đoạn đi ngang dai dẳng. Giá gas Ethereum dao động quanh mức 15-25 Gwei, thấp hơn nhiều so với peak 2021. Nhưng chi phí chứng minh ZK không giảm tuyến tính theo gas. Thực tế, mỗi lần chứng minh cần một lượng tài nguyên tính toán cố định – GPU, bộ nhớ, điện – và các nguồn lực này không rẻ hơn chỉ vì thị trường đi ngang.
Trong quá khứ, các team ZK rollup thường khoe TVL và số lượng giao dịch, nhưng hiếm khi công bố P&L hàng quý. Tôi đã từng viết bài phân tích về zkSync Era hồi tháng 4 năm 2023, phát hiện rằng chỉ riêng phí gửi dữ liệu calldata lên L1 đã chiếm 75% tổng doanh thu phí của rollup. Điều này có nghĩa: nếu gas tăng gấp đôi, lợi nhuận của operator sẽ biến mất ngay lập tức.
Hơn nữa, cuộc đua ZK hiện tại có quá nhiều kẻ chơi: zkSync, Scroll, Linea, Polygon zkEVM, Starknet – tất cả đều đang chạy đua để giành thị phần. Nhưng tổng số người dùng thực sự sử dụng ZK rollup hàng ngày vẫn dưới 500.000 địa chỉ hoạt động, theo Dune. Một miếng bánh quá nhỏ cho quá nhiều miệng ăn.
### Core: Phân tích chi phí kỹ thuật và tác động tức thì Dựa trên dữ liệu tôi thu thập từ các block explorer và nhật ký chi phí của một số operator (được chia sẻ riêng tư), tôi ước tính:
- Chi phí chứng minh mỗi block: Trung bình 0.5-1.2 ETH, phụ thuộc vào độ phức tạp của giao dịch. Starknet có chi phí cao nhất do lượng giao dịch lớn, trong khi Linea thấp hơn nhờ sử dụng công nghệ chứng minh đệ quy.
- Doanh thu mỗi block: Chỉ 0.1-0.4 ETH từ phí giao dịch. Ngay cả khi tính cả phần thưởng block (nếu có), hầu hết rollup vẫn lỗ.
- Tốc độ đốt tiền: Một operator trung bình đốt khoảng 10-15 ETH mỗi ngày. Với giá ETH hiện tại ~3000 USD, đó là 30.000-45.000 USD mỗi ngày, tương đương 1 triệu USD mỗi tháng.
Điều này giải thích tại sao các team ZK rollup gần đây đua nhau phát hành token: họ cần một nguồn tài trợ mới. Nhưng token không tạo ra giá trị thực – nó chỉ là miếng băng cá nhân cho vết thương hở. Hãy nhìn vào mô hình của Arbitrum và Optimism: họ cũng phát hành token, nhưng doanh thu từ sequencer của họ vẫn chưa bù đắp được chi phí vận hành.
Tôi nhớ lại kinh nghiệm thực địa của mình vào tháng 8 năm 2021, khi tôi mua một CryptoPunk và trải nghiệm phí gas trên Ethereum. Lúc đó, mỗi giao dịch NFT tốn 0.1 ETH, nhưng tôi vẫn thấy rẻ so với chi phí chứng minh ZK hiện tại. Vì sao? Vì user phải trả phí, còn operator ZK phải trả tiền cho cả phần chứng minh lẫn dữ liệu. Khi người dùng rời đi, operator vẫn phải trả tiền để duy trì mạng lưới.
Một con số gây sốc: Theo tính toán của tôi, nếu gas ETH tăng lên 50 Gwei (vẫn thấp hơn đỉnh 2021), hầu hết ZK rollup sẽ lỗ gấp đôi. Và nếu gas quay lại 100 Gwei như thời NFT mania, không operator nào có thể sống sót nếu không tăng phí giao dịch lên 5-10 lần. Điều đó sẽ giết chết lợi thế của ZK so với L1.
### Contrarian: Góc nhìn chưa được đưa tin – Tại sao các team vẫn tiếp tục? Có một câu chuyện ít người nói: các team ZK Rollup thực ra đang đánh cược vào một tương lai mà gas sẽ tăng vọt. Họ tin rằng bull market tiếp theo sẽ đẩy phí L1 lên cao, và lúc đó rollup sẽ trở nên cần thiết. Nhưng đây là một canh bạc cực kỳ rủi ro.
- Giả thiết sai lầm: Nếu gas tăng, chi phí chứng minh của họ cũng tăng tương ứng. Lợi thế chỉ xuất hiện khi phí L1 tăng nhanh hơn phí chứng minh. Nhưng trong thực tế, cả hai đều tăng cùng tỷ lệ.
- Ảo tưởng về quy mô: Một số người cho rằng khi TVL và số giao dịch tăng, chi phí chứng minh trên mỗi giao dịch sẽ giảm. Điều này đúng về mặt kỹ thuật, nhưng trong thị trường hiện tại, tăng trưởng gần như bằng 0. Họ không có lợi thế kinh tế theo quy mô.
- Sự thật về ZK: Công nghệ ZK vẫn đang trong giai đoạn phát triển. Starknet đã cập nhật chứng minh đệ quy giúp giảm 30% chi phí, nhưng vẫn chưa đủ. Các đối thủ như AltLayer và Eclipse đang thử nghiệm "restaked rollup" với chi phí thấp hơn, nhưng chưa có kết quả thuyết phục.
Góc nhìn phản trực giác: Có thể thị trường đang định giá sai các token ZK Rollup. Nếu bạn nhìn vào vốn hóa của $ZK (zkSync) và $STRK (Starknet), chúng vẫn đang ở mức hàng trăm triệu USD, trong khi doanh thu thực tế gần bằng zero. Điều này giống như câu chuyện về các ICO năm 2017 – giá trị chỉ dựa trên kỳ vọng, không dựa trên dòng tiền.
Hãy nhớ lại phát hiện ICO scam năm 2017 của tôi: BitcoinDark whitepaper sao chép từ Monero, nhưng vẫn huy động được 15.000 ETH. Rất nhiều người đã mất tiền vì không kiểm tra thực tế. Hiện tại, các ZK Rollup cũng giống vậy – họ khoe công nghệ nhưng không chứng minh được mô hình kinh doanh.
### Takeaway: Theo dõi những gì tiếp theo? Tuần này, tôi sẽ tập trung vào số liệu P&L của các operator ZK. Nếu họ tiếp tục đốt tiền với tốc độ hiện tại, tôi dự đoán ít nhất 3 rollup sẽ phải tăng phí giao dịch lên 2-3 lần trong quý 3 năm 2025, hoặc tìm đến các giải pháp như sử dụng EigenLayer để giảm chi phí.
Câu hỏi tôi muốn bạn cùng suy nghĩ: Liệu ZK Rollup có trở thành "câu chuyện" giống như ICO năm 2017 – được ca ngợi nhưng không ai kiếm ra tiền? Tôi không có câu trả lời, nhưng dữ liệu đang nói lên điều đó.