Tháng trước, tôi ngồi trong một quán cà phê ở Los Angeles, lướt Twitter và bắt gặp một dòng tweet: “Colombia và Slovenia vừa tuyên bố chuyển đại sứ quán đến Jerusalem.” Lúc đầu, tôi nghĩ đó là tin giả. Nhưng rồi tôi kiểm tra lại: đúng thật. Hai quốc gia, một ở Nam Mỹ, một ở châu Âu, cùng lúc lật ngược chính sách ngoại giao kéo dài hàng thập kỷ. Chỉ trong một đêm, họ đã thay đổi lập trường về một trong những điểm nóng địa chính trị nhạy cảm nhất hành tinh.
Điều đó khiến tôi nhận ra một điều: quyền lực tập trung – dù là của một tổng thống, một nghị viện hay một liên minh – thực ra mong manh hơn chúng ta tưởng. Và nếu một quyết định ngoại giao có thể thay đổi chỉ vì một cuộc bầu cử, thì liệu những hệ thống quản trị mà chúng ta đang xây dựng trong Web3 có thể làm tốt hơn?
Hãy cùng nhìn vào sự kiện này dưới góc nhìn của một người đã dành gần 10 năm quan sát sự giao thoa giữa công nghệ phi tập trung và quyền lực thực tế.
Hook: Hai quốc gia, một quyết định, vô số hệ lụy
Colombia và Slovenia. Một là quốc gia đông dân thứ ba ở Mỹ Latinh, từ lâu ủng hộ giải pháp hai nhà nước cho Palestine. Một là thành viên EU, theo đuổi chính sách ngoại giao cân bằng. Ấy vậy mà chỉ sau khi chính phủ mới lên nắm quyền, cả hai đều tuyên bố sẽ chuyển đại sứ quán từ Tel Aviv đến Jerusalem – một động thái mà hầu hết cộng đồng quốc tế coi là bất hợp pháp theo luật pháp quốc tế.
Tôi nhớ lại năm 2017, khi Tổng thống Trump công nhận Jerusalem là thủ đô của Israel và chuyển đại sứ quán Mỹ đến đó. Lúc đó, tôi đang đọc whitepaper Ethereum lần đầu tiên. Tôi thấy một sự tương đồng kỳ lạ: cả hai sự kiện đều phá vỡ các quy tắc đã được thiết lập. Một bên là phá vỡ trật tự ngoại giao, bên kia là phá vỡ trật tự tài chính. Và cả hai đều đến từ những người tin rằng “cách cũ” đã thất bại.
Context: Bức tranh địa chính trị và sự thất bại của các thể chế tập trung
Để hiểu tại sao động thái này lại quan trọng, chúng ta cần nhìn vào bối cảnh rộng hơn. Từ năm 1967, Israel chiếm Đông Jerusalem và tuyên bố toàn bộ thành phố là thủ đô “thống nhất và không thể chia cắt” của mình. Liên Hợp Quốc và hầu hết các quốc gia không công nhận điều này. Hơn 50 năm qua, các đại sứ quán nước ngoài vẫn đặt ở Tel Aviv, như một cách thể hiện rằng Jerusalem là vùng lãnh thổ tranh chấp, cần được giải quyết qua đàm phán.
Nhưng giờ đây, hai quốc gia đã quyết định đi ngược lại dòng chảy. Tại sao? Câu trả lời nằm ở sự thay đổi của chính phủ. Colombia vừa bầu một tổng thống cánh hữu, người thân Israel. Slovenia có một liên minh cầm quyền mới với thiên hướng ủng hộ Mỹ và Israel. Chỉ sau một cuộc bầu cử, toàn bộ chính sách đối ngoại bị đảo lộn.
Điều này cho thấy một điểm yếu cố hữu của các hệ thống tập trung: chúng phụ thuộc vào ý chí của một số ít người. Một nhóm nhỏ các chính trị gia có thể thay đổi hướng đi của cả quốc gia, thậm chí ảnh hưởng đến hòa bình và ổn định của toàn khu vực. Trong trường hợp này, quyết định của Colombia và Slovenia có thể kích hoạt hiệu ứng domino: các nước khác như Brazil, Argentina, Hungary có thể làm theo. Và khi đó, hai nhà nước sẽ chết.
Core: Web3 – Một mô hình quản trị thay thế?
Là một người đã dành nhiều năm xây dựng cộng đồng Web3, tôi không thể không liên hệ điều này với triết lý phi tập trung. Trong thế giới blockchain, quyết định không được đưa ra bởi một tổng thống hay một nghị viện, mà bởi một giao thức và cộng đồng người nắm giữ token. Hợp đồng thông minh tự động thực thi các quy tắc, bất kể ai đang nắm quyền. Không có “chính phủ mới” nào có thể thay đổi luật chỉ sau một đêm, trừ khi có hard fork – và ngay cả hard fork cũng cần sự đồng thuận của đa số.
Hãy tưởng tượng một DAO quản lý một “lãnh thổ ảo” – chẳng hạn như một vùng đất trong metaverse. Nếu DAO đó có hiến pháp on-chain quy định rằng thủ đô là “New Alexandria”, thì không một ai, dù là người sáng lập, có thể đơn phương chuyển nó đi nơi khác. Mọi thay đổi đều phải qua vote, với thời gian khóa, với đa số tuyệt đối. Đó là sự khác biệt căn bản.
Nhưng liệu điều này có khả thi trong thế giới thực? Tôi từng chứng kiến rất nhiều người hoài nghi: “Blockchain chỉ là công nghệ, không thể thay thế ngoại giao.” Họ đúng, nhưng chưa đủ. Bởi vấn đề không phải là thay thế, mà là bổ sung. Các cộng đồng phi tập trung có thể hoạt động như những “quốc gia thu nhỏ” – với bộ luật riêng, nền kinh tế riêng, và khả năng tự trị. Khi quyền lực tập trung trở nên quá mong manh, con người sẽ tìm đến những cấu trúc bền vững hơn.
Tôi nhớ lại trải nghiệm năm 2022, khi FTX sụp đổ và cộng đồng Web3 tôi founder mất 40% thành viên. Tôi đã dành hai tháng trò chuyện riêng với từng người, để hiểu nỗi sợ của họ. Và điều tôi nhận ra là: con người cần sự an toàn. Họ muốn biết rằng tài sản của mình, danh tính của mình, và quyền lợi của mình không thể bị thay đổi bởi một cá nhân nào đó. Đó chính là lý do tại sao khái niệm “không cần tin tưởng” (trustless) lại hấp dẫn đến vậy.
Contrarian: Phi tập trung không phải là thuốc chữa bách bệnh
Đừng hiểu lầm. Tôi không nói blockchain sẽ giải quyết được vấn đề Palestine. Nhưng tôi muốn chỉ ra rằng ngay cả trong thế giới phi tập trung, vẫn có những nguy cơ tương tự. Hãy nhìn vào các DAO lớn: chúng thường bị chi phối bởi cá voi – những người nắm giữ nhiều token nhất. Một nhóm nhỏ có thể thao túng vote, giống như một chính phủ mới thay đổi chính sách. Cơ chế “rich get richer” vẫn tồn tại. Và nếu không được thiết kế cẩn thận, các DAO có thể trở thành công cụ của đầu cơ chứ không phải quản trị thực sự.
Trong sự kiện Colombia và Slovenia, ta thấy một bài học cho Web3: quyền lực, dù được phân tán đến đâu, vẫn có xu hướng tập trung trở lại. Nếu một giao thức không có cơ chế chống tập trung hóa quyền lực (như quadratic voting, time-lock, veto power cho các bên liên quan yếu thế), nó sẽ sớm trở thành một “chính phủ mới” với những vấn đề cũ.
Tôi từng chứng kiến một dự án DeFi nơi nhà sáng lập nắm 30% token vote. Anh ta có thể thay đổi bất kỳ tham số nào mà không cần hỏi ý kiến cộng đồng. Khi tôi cảnh báo, anh ta nói: “Nhưng tôi là người xây dựng, tôi biết điều gì tốt nhất.” Nghe quen không? Đó chính xác là lời biện minh của những nhà lãnh đạo tập trung trong thế giới thực.
Takeaway: Cửa sổ hay bức tường?
Sự kiện Colombia và Slovenia chuyển đại sứ quán đến Jerusalem không chỉ là một tin tức ngoại giao. Nó là một lời nhắc nhở về sự mong manh của các hệ thống tập trung. Với tư cách là những người xây dựng Web3, chúng ta có cơ hội tạo ra những cấu trúc bền vững hơn – nơi quyền lực được phân tán, quyết định được minh bạch, và sự thay đổi không đến từ ý chí của một người mà từ sự đồng thuận của nhiều người.
Nhưng đồng thời, chúng ta cũng phải cảnh giác. Phi tập trung không tự động mang lại công lý. Nó chỉ là một công cụ. Giống như đại sứ quán không phải là bức tường ngăn cách, mà là cửa sổ để đối thoại – NFT cũng vậy, nó không phải bức tường đầu cơ, mà là cửa sổ để xây dựng cộng đồng. Và chính những cộng đồng này, chứ không phải công nghệ, mới là thứ thực sự thay đổi thế giới.
Cuối cùng, tôi để lại một câu hỏi: Liệu một ngày nào đó, khi các quốc gia trên thế giới không thể thống nhất về Jerusalem, một DAO quốc tế sẽ được thành lập để quản lý thành phố linh thiêng này? Có vẻ viễn tưởng. Nhưng 20 năm trước, nói về một loại tiền tệ không do chính phủ phát hành cũng viễn tưởng không kém.
Tôi không biết câu trả lời. Nhưng tôi biết rằng, mỗi khi một quyết định tập trung được đưa ra, tôi lại càng tin vào giá trị của phi tập trung.