Hook: Một con số gây sốc
60% token trên OpenRouter đến từ các mô hình AI Trung Quốc. Không phải blockchain token, mà là token văn bản — đơn vị đo lường đầu vào/đầu ra của AI. Nhưng nếu bạn là trader crypto, con số này phải kích hoạt ngay một tín hiệu: một nhóm nhỏ đang chiếm lĩnh thị phần với chiến lược giá rẻ, trong khi các ông lớn vẫn ngồi trên đỉnh cao công nghệ. Giống hệt những gì đã xảy ra với các L2 so với Ethereum mainnet, hoặc các DEX nhỏ so với Uniswap. Thị trường AI đang tái hiện một kịch bản quen thuộc trong blockchain: phân mảnh và dịch chuyển giá trị về phía tầng trung gian.
Context: OpenRouter như một DEX Aggregator
OpenRouter là một nền tảng API tổng hợp các mô hình AI từ nhiều nhà cung cấp, cho phép nhà phát triển chọn mô hình rẻ nhất cho từng tác vụ. Nó hoạt động giống hệt một DEX aggregator (như 1inch hay Paraswap): người dùng gửi một request, nền tảng định tuyến đến pool thanh khoản rẻ nhất. Trong trường hợp này, "thanh khoản" là sức mạnh tính toán và khả năng sinh token văn bản. Vào tháng 6/2025, dữ liệu từ OpenRouter cho thấy các mô hình Trung Quốc (DeepSeek, Qwen, Yi) chiếm 60% tổng số token được xử lý. Con số này không bao gồm API trực tiếp từ OpenAI hay Anthropic — chỉ là phần thị trường "phân mảnh", nơi người dùng tìm kiếm giá rẻ.
Bài viết gốc (từ Jin Shi) phân tích hiện tượng này qua bảy chiều: kỹ thuật, thương mại hóa, tác động ngành, cạnh tranh, đạo đức, đầu tư và hạ tầng. Tôi sẽ kể lại câu chuyện đó bằng con mắt của một quant trader, người đã nhìn thấy mô hình này trong crypto hàng nghìn lần.
Core: Phân tích dòng token — ai đang thắng và tại sao
Lý do các mô hình Trung Quốc chiếm 60% token trên OpenRouter là một chiến lược ba mũi nhọn: rẻ, đủ tốt, và mở.
Thứ nhất, giá. Chi phí trung bình cho 1 triệu token đầu ra từ DeepSeek-V3 chỉ bằng 1/5 so với GPT-4o. Đây không phải là một lợi thế nhỏ — trong thị trường token AI, nơi các tác vụ dài (hàng chục nghìn token) là chuẩn, chênh lệch 5x có nghĩa là chi phí vận hành giảm 80%. Nghe quen không? Giống như L2 từng hứa hẹn giảm phí gas so với Ethereum L1 — và đã thành công trong việc thu hút các tác vụ giá trị thấp (mint NFT, swap nhỏ). Các mô hình Trung Quốc đang làm y hệt: họ chiếm lĩnh phân khúc "tác vụ dài, giá trị thấp" mà các mô hình cao cấp bỏ qua.
Thứ hai, chất lượng đủ dùng. Các mô hình Trung Quốc không đánh bại GPT-4o trên các benchmark phức tạp (toán học, lập kế hoạch đa bước), nhưng chúng đủ mạnh cho các tác vụ phổ biến: viết code tiêu chuẩn, tóm tắt văn bản dài, chat thông thường. Trong blockchain, điều này tương đương với việc một DEX nhỏ hơn có thể xử lý các swap đơn giản với độ trượt giá thấp hơn Uniswap. Không cần phải có tính năng hoán đổi phức tạp nhất; chỉ cần đáp ứng 80% nhu cầu cơ bản. Các công ty Mỹ đang phân loại rõ ràng: giữ GPT-4o cho các tác vụ "đắt tiền" (phân tích hợp đồng, tạo chiến lược) và gửi phần lớn công việc lặp lại cho các mô hình giá rẻ. Điều này tạo ra một thị trường hai cấp — giống hệt Ethereum và các L2.
Thứ ba, trọng lượng mở. Hầu hết các mô hình Trung Quốc đều phát hành trọng lượng mở (open-weight), cho phép các đội ngũ phát triển tự kiểm tra mã nguồn, tinh chỉnh và triển khai tại chỗ. Điều này giảm rủi ro chuỗi cung ứng (supply chain risk) và tăng lòng tin. Trong crypto, đây là chiến lược "mã nguồn mở" đã được chứng minh: Bitcoin, Ethereum, Uniswap đều thành công nhờ tính mở. Các mô hình closed-source như GPT-4o gặp bất lợi về mặt tâm lý tương tự như các giao thức không kiểm toán.
Nhưng có một điểm mù quan trọng: 60% token không có nghĩa là 60% doanh thu. Các mô hình Trung Quốc bán token với giá cực thấp, thậm chí có thể dưới giá thành (lỗ). Nếu tính theo doanh thu, thị phần của họ có thể chỉ là 20-30%. Điều này phản ánh chính xác tình trạng của các L2 so với Ethereum: L2 chiếm phần lớn giao dịch nhưng tổng phí gas của họ vẫn thấp hơn nhiều so với L1. Chiến lược "rẻ để chiếm thị phần" luôn có cái giá của nó.
Contrarian: Góc nhìn phản trực giác — tại sao đây không phải là chiến thắng
Bề ngoài, 60% token nghe như một chiến thắng vang dội của AI Trung Quốc. Nhưng nhìn sâu hơn, đó là một cạm bẫy chiến lược.
Thứ nhất, các mô hình Trung Quốc đang bị khóa trong phân khúc thấp. Họ không cạnh tranh được ở các tác vụ cao cấp (phân tích pháp lý, nghiên cứu khoa học, mã hóa phức tạp). Họ đang trở thành "hạ tầng rẻ" của AI, giống như các Validator nhỏ trong mạng lưới Proof-of-Stake: họ nhận được phần thưởng nhỏ và không có khả năng ảnh hưởng đến giao thức. Nếu OpenAI quyết định hạ giá mô hình nhỏ của mình (như GPT-4o mini) xuống ngang bằng, toàn bộ thị phần của Trung Quốc có thể tan biến chỉ sau một đêm. Giống như khi một L2 chính thức giảm phí gas về 0, các L2 khác mất hết thanh khoản.
Thứ hai, sự phụ thuộc vào nền tảng trung gian. DeepSeek không có quan hệ trực tiếp với người dùng cuối; tất cả đều qua OpenRouter. OpenRouter có thể dễ dàng chuyển hướng lưu lượng sang một nhà cung cấp khác rẻ hơn hoặc tốt hơn vào tuần sau. Không có tính bền vững. Không có brand loyalty. Không có switching cost. Trong crypto, điều này giống như các pool thanh khoản trên Curve: người dùng đến vì APY cao, và đi khi APY giảm. Các mô hình Trung Quốc đang là LP token của OpenRouter — họ cung cấp thanh khoản, nhưng không kiểm soát được dòng chảy.
Thứ ba, rủi ro địa chính trị. Các công ty Mỹ khi sử dụng mô hình Trung Quốc phải đối mặt với câu hỏi dữ liệu: dữ liệu doanh nghiệp có bị gửi về máy chủ Trung Quốc không? OpenRouter tuyên bố dữ liệu được xử lý tại Mỹ, nhưng thực tế kỹ thuật phức tạp hơn. Nếu chính phủ Mỹ ra lệnh cấm sử dụng AI Trung Quốc trong lĩnh vực nhạy cảm, thị phần 60% có thể biến mất trong một đêm — giống như việc OFAC trừng phạt một địa chỉ hợp đồng thông minh khiến toàn bộ thanh khoản của nó bị đóng băng.
Takeaway: Bài học cho blockchain từ cuộc chiến token AI
Hiện tượng này dạy chúng ta một bài học đau đớn: chiếm lĩnh thị phần bằng giá rẻ không phải là chiến lược tăng trưởng bền vững nếu không có lợi thế khác biệt hóa. Các mô hình Trung Quốc đang làm điều tương tự mà hàng trăm blockchain Layer 1 đã làm: chạy đua về phí thấp và TVL, cuối cùng chỉ để lại một đống token chết.
Nhưng có một bên thắng rõ ràng: OpenRouter. Họ là tầng trung gian — aggregator. Họ hưởng lợi từ cuộc chiến giá mà không phải chịu chi phí cạnh tranh. Trong blockchain, điều này tương đương với 1inch hay CowSwap: họ không cần có thanh khoản riêng, chỉ cần định tuyến thông minh. OpenRouter đang làm y hệt với token AI.
Câu hỏi cho bạn: Nếu bạn đang build một dApp, bạn sẽ xây dựng một mô hình AI riêng (như xây L1) hay tích hợp multiple models qua aggregator (như xây dApp trên L2)? 60% token cho thấy hướng đi thứ hai đang thắng. Và trong crypto, aggregator luôn là một trong những mô hình kinh doanh tốt nhất.